Dźwięk, który otacza, czyli o specyfice nagrywania słuchowisk binauralnych

Wyobraź sobie, że ktoś woła z oddali. Odruchowo odwracasz głowę w kierunku, z którego dochodzi głos. Dźwięk nie tylko dociera do ciebie, ale przede wszystkim sytuuje cię w przestrzeni i warunkuje twoje reakcje. Chcesz ruszyć na pomoc, a może powinieneś uciekać? Podobny naturalny mechanizm percepcji stanowi fundament techniki binauralnej. Binauralność sprawia, że nie tylko słyszysz, ale aktywnie słuchasz i reagujesz.

Słyszeć przestrzeń

Technika binauralna to sposób rejestracji i odtwarzania dźwięku, którego celem jest jak najwierniejsze odwzorowanie ludzkiego słyszenia. Nie chodzi jedynie o podział na kanał lewy i prawy, jak w klasycznym stereo. Chodzi o coś więcej: o głębię, wysokość, odległość, o poczucie, że dźwięki krążą wokół nas w uzasadniony, wytłumaczalny sposób. Jak to się dzieje?

Człowiek lokalizuje źródła dźwięku dzięki subtelnym różnicom między tym, co dociera do jednego i drugiego ucha. Fala akustyczna trafia szybciej do ucha bliższego źródłu. Podobnie jej natężenie bywa minimalnie większe po stronie bliższej. Dodatkowo fale dźwiękowe ulegają przekształceniom ze względu na indywidulane uwarunkowana, choćby kształt małżowiny usznej. Dzięki tym mechanizmom, z zamkniętymi oczami, potrafimy odróżnić dźwięk dobiegający zza pleców od tego, który słyszymy przed sobą. Technika binauralna próbuje odtworzyć naturalne warunki w przestrzeni, odwołując się do biologii naszego słyszenia.

Jak powstaje trójwymiarowy dźwięk?

Nagranie binauralne można zrealizować na kilka sposobów. Jednym z nich jest użycie tzw. głowy, wyposażonej w mikrofony osadzone w sztucznych małżowinach usznych. Jej kształt odtwarza właściwości akustyczne ludzkiej głowy, co pozwala uzyskać bardzo naturalny efekt przestrzenny. Współczesna technologia oferuje również modelowanie cyfrowe. Za pomocą specjalistycznego oprogramowania można „umieszczać” dźwięki w wirtualnej przestrzeni. Rozwój narzędzi cyfrowych pozwala dodatkowo modelować przestrzeń w procesie postprodukcji: symulować akustykę wnętrz i dynamicznie przemieszczać źródła głosu. Binauralność przestaje zatem być wyłącznie techniką rejestracji stając się precyzyjnym projektowaniem doświadczenia.

Twórcy nie szukają już tylko idealnie odwzorowanych dźwięków, coraz częściej próbują programować sposób, w jaki słuchacz doświadcza obecności, bliskości i ruchu w przestrzeni dźwiękowej. Reżyser dźwięku w słuchowisku binauralnym nie tylko rejestruje to, co odbiorca będzie słyszał, ale przede wszystkim komponuje relację między dźwiękiem a ciałem odbiorcy. Odbiór przez słuchawki sprawia, że doświadczenie staje się osobiste, maksymalnie podobne do codziennego, ale też najbardziej jak to możliwe, odizolowane od świata zewnętrznego. Tym samym technika binauralna przesuwa akcent z dokumentowania rzeczywistości na kreowanie sposobu, w jaki jej doświadczamy.

Teatr w słuchawkach

W sztukach performatywnych technika binauralna otwiera nowe możliwości narracyjne. Słuchacz może znaleźć się w centrum zdarzeń, a nawet wewnątrz perspektywy konkretnej postaci. Może słyszeć jej oddech, szepty, myśli wypowiadane półgłosem. Binauralność potrafi budować intymność w sposób niemal fizyczny. Pozwala też nałożyć warstwę dźwiękową na zaprojektowane miejsca akcji. Ulica, park, hala dworcowa, wnętrze autobusu, kościelna nawa… dowolnie wybrana lokacja zyskuje wymiar dźwiękowy. Słuchacz odnosi wrażenie, że otaczające go dźwięki wybrzmiewają w konkretnej przestrzeni.

Od eksperymentu do codzienności

Pierwsze próby rejestracji dźwięku w sposób zbliżony do naturalnego słyszenia pojawiły się już pod koniec XIX wieku. Rozwój psychoakustyki w XX wieku pozwolił lepiej zrozumieć mechanizmy percepcji przestrzennej, jednak dopiero era cyfrowa i upowszechnienie słuchawek stworzyły warunki do szerokiego wykorzystania techniki binauralnej.

Dziś znajduje ona zastosowanie w produkcjach artystycznych, muzeach, projektach edukacyjnych, korzystają z niej twórcy gier komputerowych, a także filmowcy. Coraz częściej instytucje kultury sięgają po nią jako narzędzie poszerzania doświadczenia widzów, zarówno w przestrzeni fizycznej, jak i online.

Dźwięk przyszłości?

Do największych zalet techniki binauralnej należy wysoki poziom immersji oraz stosunkowo niewielkie wymagania infrastrukturalne. Wystarczą dobre słuchawki (po stronie odbiorcy) i odpowiednio przygotowany materiał (za który odpowiada producent wydarzenia), by stworzyć doświadczenie przestrzenne o dużej intensywności, niezastąpione choćby w słuchowiskach.

W naszym świecie, tak mocno zdominowanym przez obraz, dźwięk przestrzenny oferuje coś rzadkiego: skupienie i intymność procesu doświadczania sztuki. Dla instytucji kultury technika ta może być narzędziem poszerzania dostępu do sztuki i budowania bliskiej relacji z publicznością, w przestrzeni budynku, ale także poza nią. Binauralny dźwięk staje się jednym z nowych „języków” sztuki. Może też być jednym z najbardziej subtelnych i zarazem skutecznych sposobów opowiadania historii.

---------------------------

Binauralny Tartuffe Moliera w reżyserii Andrzeja Seweryna powstał w ramach projektu „Słuchanie Moliera”, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Inwestycja A2.5.1: Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju.