Horacjusz

Andrzej Seweryn jako reżyser podjął decyzje mądre i szlachetne, pozostawiając główną materią spektaklu - tekst. Aby jednak współczesny widz - przyzwyczajony do wizualności - nie czuł się obco w tym niemal rapsodycznym teatrze, Justyna Łagowska stworzyła piękną scenografię przywołującą siedemnastowieczną Francję. Pałac rodu Horacjuszy stoi jednak na piasku, który uparcie wsypuje się do wnętrza — jakby przesypywał się w klepsydrze. (...) w tym pustynnym świecie miłość odnajduje spełnienie dopiero w grobie: razem mają w nim spocząć Kuriacjusz i Kamilla - on, ofiara właściwie bratobójczej wojny; ona, zabita przez własnego brata za zbyt jawnie okazywaną żałobę po ukochanym, którego - jako wroga - opłakiwać nie wolno, tak jak nie wolno było pogrzebać Polinejkesa. Aktorzy znakomicie odnaleźli się w tej niecodziennej - jak na polskie sceny - francuskiej tragedii osadzonej w rzymskich realiach.

Andrzej Seweryn idzie za tekstem i myślą Corneille’a, wybierając odmienny klucz scenicznej interpretacji od wielu reżyserów szukających w klasyce tylko pretekstu do ukazywania własnych fantazji. Tymczasem Seweryn nie usiłuje naśladować życia, stroni od naturalizmu, powołuje do istnienia sztuczne i wyraziste środki sceniczne, które życie demaskują. (...) W tym starannie przemyślanym, zdyscyplinowanym spektaklu ciężar przekonania widzów o wadze historii w ludzkiej skali spoczywa na aktorach. Przy czym tym razem nie idzie o prawdę psychologiczną postaci, ale o siłę oracji i wymiar emocji. W tej amplitudzie bowiem zwiera się skala oddziaływania na wrażliwość widza. (....) Poetycki przekład wierszem Jerzego Radziwiłowicza doskonale wybrzmiewa na scenie, jego „sztuczność” ani na chwilę nie zbliża się do fałszu, przylega idealnie do bohaterów, okazuje się mową konieczną do wyrażania uczuć i powinności, o których tak rzadko mówi się bez intencji przedrzeźniania. Rozmowy o obowiązkach, o sławie i śmierci, o miłości i braterstwie właśnie dzięki poetyckiemu wdziękowi spolszczonego wiersza Corneille’a cechuje swoboda i otwartość. Nawet pojawiający się czasem patos nie zaskakuje. Słowa w tej tragedii ważą i znaczą.

Dramat wystawiony kilka wieków temu wciąż zdumiewa trafnością spostrzeżeń i swoją aktualnością; uderza mrocznością oraz sugestywnością scen, obrazem dopełniającego się koszmaru, z którym mierzą się wszyscy bohaterowie. Tak samo w starożytności, jak i dziś, wojna oznacza ból, zniszczenie i okaleczenie, grabieże oraz okrucieństwo. Twórcy spektaklu nie dostrzegają w niej żadnego „mitycznego heroizmu” ani nowej moralności czasu wojny. (...) Poetycki przekład Jerzego Radziwiłowicza umiejętnie łączy styl patetyczny z monologami i dynamicznymi dialogami, zależnie od charakteru postaci i sytuacji. Wszystkie te niuanse wymagają jednak od aktorów wypracowanej, perfekcyjnej dykcji. Podobnie jak Corneille, Andrzej Seweryn wprowadza na scenę kolejnych bohaterów, dynamizując w ten sposób dramat, który pozostaje niemal pozbawiony akcji. Wraz ze znakomitym zespołem Teatru Polskiego kreśli obraz przed i po pojedynku, wypełniony portretami stanów psychicznych postaci oraz ukazujący porażające osobiste dylematy i tragedie. Spektakl oddaje głos zarówno wojownikom, jak i kobietom, które od początku wiedzą, że tragedia nie jest czarno-biała.

Na uwagę współczesnego widza zasługuje to, że prawie czterysta lat temu francuski dramatopisarz oddał na scenie głos kobietom, które wyrażają swoje zdania na temat zachodzących zdarzeń. Istotnym wątkiem jest tu tragedia kobiety rozdartej między miłością do brata i do męża. Hanna Skarga w tej roli doskonale wyważyła proporcje, nie dając przewagi uczuciom do żadnego z bliskich jej mężczyzn. Z kolei tytułowemu bohaterowi położono na szali powinność wobec ojczyzny i honor. To już kolejna główna i bardzo dobrze zagrana rola Modesta Rucińskiego na scenie Polskiego. W „Horacjuszu" konflikt między wrogimi sobie państwami oglądamy przez pryzmat dwóch rodzin i indywidualnych przeżyć. Poznajemy tragiczne losy, które zwykłym ludziom zgotowała władza, czy jak kto woli politycy. Czy to nam dzisiaj czegoś nie mówi?

Reżyser zadbał o to aby piękno trzynastozgłoskowca w wersji Radziwiłowicza nie kolidowało z emocjami. I pomimo tego, że akcję w większym stopniu nam się opowiada niż pokazuje, emocji jest tu dużo, zwłaszcza w drugim akcie. Horacjusz jest prostoduszny, można by rzec, że lepiej dzięki temu przystosowany do czysto militarnych rozwiązań. W akcie drugim w sugestywnym wykonaniu Modesta Rucińskiego staje się okrutnym szaleńcem, wymazanym krwią, zdolnym właściwie już tylko do aktów przemocy. A potem w finale stoi jednak wobec króla świadomy tego, ile stracił. Trudno tu mówić o triumfie. Ruciński gra w tym momencie człowieka bezradnego, złamanego. Ale czy jako symbol przewag Rzymu nie odbuduje swojej pewności siebie? Bardzo to prawdopodobne, właściwie pewne.

Spektakl w reżyserii Andrzeja Seweryna nie próbuje uwspółcześniać Pierre’a Corneille’a ani „przepisywać” go na język dzisiejszych sporów. Zamiast tego proponuje doświadczenie bardziej podstawowe: obcowanie z konstrukcją świata, w którym słowo poprzedza działanie, a decyzja rodzi się nie w geście, lecz w wypowiedzi. To teatr, który nie tyle opowiada historię, ile ją rozważa – niemal na naszych oczach. Dlatego najciekawsze wydaje się tu nie to, co zwykle uznaje się za oś dramatu (pojedynek, zbrodnia, wyrok), ale momenty zawieszenia: chwile, w których bohaterowie jeszcze nie działają, ale już wiedzą, że będą musieli. W tym sensie „Horacjusz” staje się spektaklem o stanie przed – przed decyzją, przed czynem, przed nieodwracalnością.

Przekład Jerzego Radziwiłowicza po raz kolejny okazał się majstersztykiem. Napisany trzynastozgłoskowcem brzmi niezwykle współcześnie, w pełni zrozumiały oddaje wiernie sens oryginału, a jednocześnie fantastycznie wpisuje się w aktorski słuch i frazę. Wybór formatu wiersza sprzyja tekstowi dramatycznemu, pełnemu patosu, pauz intonacyjnych i emocjonalnych zawieszeń. We francuskiej tragedii znakomicie odnaleźli się aktorzy budujący z pasją silnie emocjonalne monologi oraz poruszające dialogi dające przestrzeń do ekspresji wewnętrznych dylematów. Napisany w XVII wieku tekst bardzo wyraźnie rysuje postaci kobiece, które przejmują na scenie wiele sytuacji wypracowanych przez mężczyzn. Najbardziej tragiczną postacią jest Sabina, rozdarta pomiędzy miłością do męża a do braci i ojczyzny, z której się wywodzi. Hanna Skarga wspaniale odzwierciedla targające nią emocje, głęboko porusza prowadząc osobliwe spory uzewnętrznianych myśli; staje się krwawiącym „sercem” dramatu, które dość często wystawia na ciosy bliskich, tak jakby tylko śmierć miała ją ostatecznie uwolnić od ziemskiego cierpienia.