Czarownice z Salem

To jak dotąd najmocniejsze przedstawienie tego sezonu. „Czarownice z Salem” Arthura Millera w reżyserii Tomasza Fryzła, przygotowane w Teatrze Polskim w Warszawie, przekonują nie pojedynczym efektem czy jedną wybitną rolą, lecz rzadką harmonią wszystkich teatralnych składników. Przemyślana kompozycja, wieloznaczna przestrzeń, precyzyjnie prowadzony ruch i aktorstwo podporządkowane wspólnej idei tworzą spektakl dojrzały, konsekwentny i wolny od inscenizacyjnego nadmiaru. Każdy element ma tu własną funkcję, a zarazem pozostaje w ścisłym związku z pozostałymi.

W ruch poszła machina zwana teatralną: obrotówka, dyskoteka, podwieszanie, most nad fosą, świateł moc, monumentalizm. Nawet scenografia interaguje z publiką, a wręcz ją przedrzeźnia: półkole widowni znajduje odbicie w kolisku na scenie. Fryzeł dostał wielką scenę i wyzwanie wystawienia wielkiego dramatu – i sprostał wyzwaniu.

To z pewnością sztuka „na nasze czasy”, i dobrze się stało, że jej premiera odbyła się właśnie teraz i właśnie w tej formie. Tekst w przekładzie Anny Bańkowskiej i opracowaniu dramaturgicznym Piotra Fronia kwestionuje te same aspekty, co oryginał Millera – bezstronność sądów (w Salem decyzji sądu nie można cofnąć, nawet jeśli na jaw wychodzą nowe dowody, a wypowiedzi przeciwne wizji sędziego są traktowane jak obraza Boga), związana z nią rola władzy i merytokracji czy obiektywna wartość prawdy. W Salem żadna odpowiedź na pytanie o winę człowieka nie jest dobra: tych, którzy nie przyznają się do zarzucanych im czynów, wiesza się jako czarownice, a decydujących się wyznać wyimaginowane przewinienia ze strachu przed śmiercią i torturami więzi się i piętnuje jako sługi Szatana.

„Czarownice z Salem” Arthura Millera to sukces warszawskiego Teatru Polskiego. Nadal opłaca się opowiadać ciekawe historie. Można się spierać o celność politycznej metafory. Ale obraz zła pleniącego się w ludzkiej duszy jest zawsze aktualny. (...) Dostajemy wstrząsające, a przy okazji pięknie skomponowane, sceny zbiorowe, gdzie tłum odgrywa rolę pulsującej dźwiękami orkiestry. I mamy dla odmiany samotnych przerażonych bohaterów na pustej scenie. Oprawą jest monumentalna scenografia Anny Oramus i naprawdę świetna, wygrywająca rytmy obłędu muzyka Nikodema Dybińskiego.

Znakomita gra świateł Klaudyny Schubert w połączeniu ze scenografią i z kostiumami Anny Oramus tworzy spójną, niepokojącą przestrzeń. Oglądamy piękne, wieloznaczne obrazy utrzymane w ezoterycznym klimacie, który potęguje mroczna, transowa muzyka Nikodema Dybińskiego. Wizualna strona spektaklu współtworzy świat, w którym granica między tym, co racjonalne, a tym, co budzi lęk, jest nieostra. Obrotowa konstrukcja, światło i cień budują surową rzeczywistość, w której dzieją się rzeczy nieludzkie.

Pisanie o tym przedstawieniu to próba otwarcia wielkiego kufra z bezlikiem skarbów. A potem wyjmowanie ich. Podnoszenie do światła i podziwianie, jakie wyławia z nich blaski. (...) Tomasz Fryzeł zaplanował ten spektakl, moim zdaniem, po prostu doskonale. Pierwszy akt wspina się po szczeblach grozy. Utrzymuje widzów w przekonaniu, że Salem rzeczywiście opanowało pozaziemskie Zło, sprowadzone przez igrające z nim dziewczęta. (...) Najmocniejsze wydarzenia Fryzeł zamknął w akcie drugim. Szaleństwo Salem rozlewa się i miasteczko tonie w seryjnie wykonywanych egzekucjach. Giną ludzie niewinni, których oskarżenie jest iluzją i zbiorowym omamem.

W „Czarownicach z Salem" w reżyserii Tomasza Fryzła tajemnica, która u Arthura Millera pozostaje poza sceną, zostaje pokazana widzom już na początku. Pytanie o to, co się wydarzyło, zostaje zastąpione innym: jak to się stało, że wspólnota tak gładko przeszła od podejrzeń do wieszania na stryczku. (...) to spektakl mieniący się kontrastami. Inscenizacyjny monumentalizm płynnie przechodzi w sceny kameralne. Żywiołowość mieszkanek Salem zyskuje na wyrazistości w zestawieniu ze statecznością mężczyzn, którzy nie potrafią odnaleźć się wśród niezwykłości.

W „Czarownicach z Salem” wszystkie aktorki i aktorzy wcielają się w grane przez siebie postacie w sposób mistrzowski. Nawet jeżeli w danym momencie, akurat nie są w centrum uwagi widza, stoją trochę dalej od środka sceny i w półmroku, to jednak ani na moment nie wypadają z roli. Nawet wtedy gdy fabuła wymaga, aby „tylko” biernie słuchały i obserwowały główne zdarzenia. Jestem pełen uznania dla całego zespołu aktorskiego za to, jak wspaniale zrealizował wizje i zalecenia reżyserskie. (...) to spektakl wybitny, pod każdym względem. Gorąco zachęcam Państwa do zobaczenia go. Będziecie Państwo mogli podziwiać znakomitą grę całego zespołu aktorskiego, a także wspaniałą, cudownie oświetlaną scenografię i usłyszycie idealnie skomponowaną muzykę, która nie zagłusza przejmującego tekstu. To wszystko powoduje, że warszawska inscenizacja zapada głęboko w pamięć i zmusza do refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością.